اعتبارسنجی نشریات علمی نقشی اساسی در بالابردن کیفیت پژوهشهای دانشگاهی و ارتقای جایگاه علمی پژوهشگران ایفا میکند. با افزایش تعداد مجلات علمی و پیدایش نشریات جعلی و نامعتبر، ارزیابی و انتخاب مجلات معتبر بیش از پیش اهمیت یافته است. پژوهشگران برای دیده شدن آثارشان و تأثیرگذاری بیشتر در جامعه علمی، باید مقالات خود را در نشریاتی منتشر کنند که از نظر شاخصهای اعتبار مورد تأیید نهادهای معتبر به خصوص وزارت علوم، تحقیقات و فناوری باشند. بیتوجهی به این موضوع میتواند نه تنها به کاهش ارزش علمی پژوهش منجر شود، بلکه در برخی موارد باعث از دست رفتن فرصتهای ارتقا و بهرهمندی از مزایای پژوهشی گردد.
نشریه علمی معتبر چیست و چه نقشی در ارتقای پژوهش دارد؟
نشریه علمی معتبر، مجلهای است که دارای ساختار شفاف، روند ارزشیابی و داوری علمی دقیق و رعایت استانداردهای بینالمللی نشر علم باشد. این مجلات با در اختیار داشتن هیئت تحریریه متخصص، فرآیند داوری منصفانه، نمایه شدن در پایگاههای اطلاعاتی معتبر (مانند Web of Science، Scopus و غیره)، و پیروی از اصول اخلاقی نشر، به چاپ آثار علمی اصیل میپردازند. انتشار مقاله در نشریات معتبر نه تنها باعث افزایش اعتماد به دادهها و یافتههای تحقیق میشود، بلکه اعتبار محقق و دانشگاه محل خدمت او را نیز بالا میبرد و فرصتهای جدیدی برای حضور در جامعه علمی بینالمللی و جذب همکاریهای پژوهشی فراهم میکند.
دستهبندی انواع نشریات علمی (بینالمللی و داخلی)
نشریات علمی از لحاظ گستره و اعتبار به دو دستهی اصلی تقسیم میشوند:
- نشریات بینالمللی: این مجلات اغلب به زبان انگلیسی منتشر میشوند و در پایگاههای جهانی مانند Web of Science، Scopus، PubMed، و غیره نمایه شدهاند. اعتبار این مجلات معمولاً بر اساس شاخصها و رتبهبندیهای جهانی (مانند Impact Factor، Q1 تا Q4 و …) تعیین میشود.
- نشریات داخلی: مجلاتی هستند که عمدتاً به زبان فارسی و زیر نظر نهادهای علمی کشور (مثل وزارت علوم، وزارت بهداشت یا دانشگاههای معتبر) منتشر میشوند. ارزیابی و اعتبارسنجی این مجلات طبق معیارهای تعیین شده توسط وزارتین انجام میشود و انتشار مقاله در آنها برای ارتقای مرتبه علمی یا دریافت امتیاز در رزومه پژوهشی، مورد توجه اساتید و دانشجویان ایرانی است.
این تقسیمبندی به پژوهشگران کمک میکند تا براساس هدف، سطح پژوهش و سیاستهای علمی، نشریه مناسبی را برای انتشار آثار خود انتخاب کنند.
برای آموزش بیشتر، فیلم آموزشی مرتبط با اعتبارسنجی نشریات علمی را حتماً مشاهده کنید.
معیارهای سنجش و اعتبارسنجی نشریات بینالمللی چیست؟
نشریات بینالمللی توسط کارگروههای علمی مربوطه بررسی و بر اساس جایگاه و شاخصهای کیفی به دستههای مختلفی تقسیم میشوند. معیار اصلی این دستهبندی، نمایه شدن در پایگاههای معتبر و کیفیت فرآیند داوری و انتشار آنها است. در جدول زیر، هر گروه از نشریات بینالمللی و توضیحات مربوط به آن آمده است:
دستهبندی نشریات و توضیحات
| دستهبندی | توضیحات و ویژگیها |
|---|---|
| +A | نشریاتی که در فهرست JCR قرار دارند و دارای ضریب کیفیت Q1 تا Q4 هستند، همچنین نشریاتی که در گروه هنر و علوم انسانی در پایگاه WOS نمایه میشوند. |
| A | نشریاتی با نمایه ESCI در WOS یا نمایه اسکوپوس، به شرط داشتن ناشر معتبر و رعایت معیارهای کیفی مشخصشده (طبق ماده ۴ آییننامه). |
| B | نشریاتی بدون نمایه WOS یا اسکوپوس که توسط ناشران کمتر شناختهشده منتشر میشوند، اما با تشخیص کارگروه دارای اعتبار و ویژگیهای کیفی لازم هستند. |
| C | نشریاتی که براساس معیارهای کیفی اعتبار آنها محرز نمیشود و وضعیت نامشخص دارند. به این گروه امتیازی تعلق نمیگیرد. |
| D (نوپا) | نشریاتی که کمتر از دو سال از تأسیسشان گذشته یا کمتر از چهار شماره منتشر شدهاند؛ بررسی آنها پس از تأمین این شرایط انجام میگیرد. |
| E (نامعتبر) | نشریاتی که کارگروه، بیاعتبار بودن آنها را براساس معیارهای کیفی مشخص کند. |
| F (جعلی) | نشریاتی که نام و ویژگیهای نشریات معتبر را جعل کردهاند (مثلاً مشابهت در دامنه یا آرشیو مقالات). |
نشریات علمی داخلی معتبر را چگونه بر اساس الزامات وزارت علوم ارزیابی میکنند؟
- نمایهشدن در بانکهای اطلاعاتی معتبر داخلی (مانند ISC، Magiran، SID)
- مجوز انتشار معتبر از وزارت فرهنگ و ارشاد یا وزارت علوم/بهداشت
- هیئت تحریریه متخصص با رزومه علمی معتبر
- فرآیند داوری علمی شفاف و مستند (داوری دو سو کور)
- شفافیت هزینهها و اطلاعات تماس
- رعایت اصول اخلاق نشر و نبود تخلف علمی
- انتشار منظم و مستمر
- رعایت استانداردهای فنی در سایت و نشر الکترونیکی
رعایت این موارد، نشریه داخلی را در نظام ارزشیابی وزارت علوم معتبر و قابل امتیازدهی پژوهشی میکند.
چگونه نشریات نامعتبر و جعلی را شناسایی کنیم و پیامدهای انتشار در آنها چیست؟
نشریات نامعتبر، جعلی و بدون امتیاز با شبیهسازی نام و سایت مجلات معتبر، نداشتن اعضای تحریریه واقعی، فقدان داوری علمی شفاف، وعده چاپ سریع و هزینههای غیرمعقول، کیفیت علمی پژوهشگران را تهدید میکنند. نشریات جعلی معمولا هویت و شناسه ساختگی دارند و در پایگاههای معتبر نمایه نمیشوند. نشریات بدون امتیاز هم توسط وزارت علوم یا بهداشت در فهرست سیاه قرار میگیرند و به مقالات چاپشده در آنها امتیاز پژوهشی داده نمیشود.
برای شناسایی این نشریات باید نام، سایت و سابقه مجله را بررسی کرد و مطمئن شد در پایگاههای معتبر مانند ISC، WOS یا Scopus نمایه هستند و نام آنها در فهرست نشریات نامعتبر وزارت علوم وجود ندارد.
انتشار مقاله در این نشریات، اعتبار علمی فرد را زیر سؤال میبرد، امتیاز پژوهشی ندارد و ممکن است به فرصتهای آکادمیک آسیب بزند و موجب اتلاف وقت و هزینه شود.
