10 گام اساسی در فرایند درس پژوهی
پژوهشهاي اخير در زمينه توسعهي حرفهاي معلمان، روشنگر جهت گيريهاي متفاوتي از اقدامات معمول در اين حوزه است. اين پژوهشها بيشتر بر مدرسه وكلاس درس استوار است و ميكوشد معلمان را بيش از پيش در تصميم گيريهاي مربوط به شيوههاي بهبود كيفيت آموزشي مدارس مشاركت دهد. اين آموزش به معلمان كمك ميكند تا به هنگام كسب صلاحيتهاي حرفهاي در حين كار به بازسازي فكري خويش ودانشآموزان در فرآيند ياددهي يادگيري توجه جدي مبذول دارند. درس پژوهي، يكي از الگوهاي مناسبي از پژوهشهاي مشاركتي در كلاس درس است كه براي توسعه حرفهاي معلمان يك مدرسه يا مدارس همتا مد نظر صاحب نظران وپژوهشگران آموزشي قرار گرفته است.
مفهوم درس پژوهي
گروهي از معلمان موضوع خاصي از برنامه درسي را برمي گزينند. آن را به عنوان واحد كار طراحي ، اجرا وارزشيابي ميكنند واز محصول آن در تدريس بهتر استفاده ميبرند. يكي از اعضاي گروه برنامه را اجرا و ديگران در جهت رسيدن به الگوي مشترك آن را نقد واصلاح ميكنند. در واقع گروه درس پژوه ، كارميكنند تا تدريس را مورد مشاهده قرارداده وپس از نقد وبررسي تدريس، آن را به شيوهاي بهينه اصلاح نموده تا به تدريس موثرتري برسند.
اهداف درس پژوهي :
– گسترش فرهنگ يادگيري در مدارس وفراهم كردن محيط يادگيري معلمان از يكديگر
– تبادل تجارب مفيد آموزشي وتغيير در ديدگاه آموزشي همكاران
– ارتقا سطح دانش حرفهاي معلمان
– باز انديشي معلمان در رفتار خود
– مدلي اثربخش براي پژوهش در مدرسه
– توسعه دادن محيطي انعطاف پذير براي دستيابي به يادگيري سازماني
– ترويج تفكر انتقادي
– درك عميق تر مديران آموزشي از درس پژوهي وبكارگيري استراتژيهاي اثربخشتر در ارتقاي مديريت آموزشي
ده گام اساسی در فرایند درس پژوهی
فرایند درس پژوهی چرخه ای است که امروزه در بیش تر کشورهای پیشرفته ی دنیا از استقبال ویژه ای برخوردار است. جهت سهولت بیش تر در درک و یادگیری این فرایند که در واقع یک برنامه ریزی بلند مدت و به نوعی سرمایه گذاری آموزشی محسوب می گردد مراحل آن در ده گام اساسی طرح گردیده است:
گام اوّل: تشکیل گروه، تقسیم کار و مسؤولیّت اعضای گروه
یک گروه 2تا4 نفره میتواند به شیوهی زیر سازماندهی شود:
(یک نفر مسؤول هماهنگیـ یک نفر مسؤول نوشتن طرح درس- دو نفرمسؤول اجرای طرح )
اعضای گروه باید علاوه بر مسؤولیّت تعیین شده همگی در یک راستا و به طور مشترک در کلیّه ی فعّالیّتها نقش داشته باشند.
گام دوم: تعیین هدف پژوهش
معلمان در گروه درس پژوهي ، هر يك موضوعات و اهداف را مشخص و سپس اولويت بندي مي كنند. در اين فرايند بيش از يک هدف ممکن است شناسايي شود. بهترين راه براي اولويت بندي اين است که معلمان موضوعاتي را انتخاب کنند که نسبت به آن دغدغه بيشتري دارند. شيوه هاي گوناگوني براي بيان اهداف وجود دارد.
گام سوم : تعیین ماده و موضوع درسی
موضوع باید به گونهای انتخاب گردد که برای معلّم و دانشآموزان چالش برانگیز باشد و بتواند گروه درس پژوهی را به هدف بلند مدّت تحقیق برساند.
گام چهارم : تدوین طرح درس اوّلیّه توسّط اعضای گروه
(طراحی برنامه درس پژوهی)
در اين مرحله سوالاتي به شرح زير مورد توجه قرار مي گيرند :
چه موضوعی از دروس مورد مطالعه قرار می گيرد؟
چه کسانی در اجرای کار همکاری می کنند ؟
چه امکاناتی مورد نياز است ؟
ابزار گردآوری اطلاعات کدامند؟
چه کسی درس را اجرا خواهد کرد؟ نقادی چگونه انجام می شود؟
درس چگونه ارايه مي شود؟
فرايند بهبود و پيشرفت کار چگونه تضمين می شود ؟
چه کسی کار را رهبری می کند ؟
زمان انجام چقدر است ؟
تدريس موثر دارای چه ابعادی است ؟
گام پنجم : اجرای اوّلین تدریس
در این مرحله سناریوی نوشته شده توسط یکی از اعضای گروه درس پژوهی به گروهی از دانش آموزان تدریس میگردد. در ضمن تدریس، سایر اعضای گروه و ناظران از نکات مثبت و منفی تدریس، عکسالعملهای دانشآموزان ، سؤالات آنان و … یادداشت بر میدارند. ناظران و اعضای گروه بایستی در نکته برداری، چارچوب معیّنی را لحاظ نمایند. (تمرکز روی میزان فعّالیّتهای دانش آموزان، اثربخشی روشها، ابزار تدریس و . . .)
گام ششم : گزارش نویسی و نقد و بررسی اوّلین تدریس
در این مرحله هنگام تدریس ناظران باید به مواردی مانند :
تسلّط معلّم بر تدریس ؛ میزان توانایی دانش آموزان ؛ کارآمدی روشهای تدریس و شیوههای ارزشیابی ؛ استنباط دانش آموزان از موضوع یادگیری و… توجّه و بر این اساس گزارش اوّلیّه را تهیّه نمایند. در پایان تدریس، حتّی الامکان جلسهی تهیّهی گزارش در همان محل انجام شود و از نظرات خود معلّمِ مجری و دانشآموزان نیز استفاده گردد. در خاتمه مفسّر نهایی جمع بندی را انجام میدهد.
در این مرحله، طرح درس نوشته شده توسط یکی از اعضای گروه درس پژوهی به گروهی از دانش آموزان تدریس میگردد. در ضمن تدریس، سایر اعضای گروه و ناظران از نکات مثبت و منفی تدریس، عکسالعملهای دانشآموزان ، سؤالات آنان و … یادداشت بر میدارند. ناظران و اعضای گروه بایستی در نکته برداری، چارچوب معیّنی را لحاظ نمایند. (تمرکز روی میزان فعّالیّتهای دانش آموزان، اثربخشی روشها، ابزار تدریس و . . .)
در این مرحله هنگام تدریس ناظران باید به مواردی مانند : بعد از يک استراحت کوتاه معلمان و مدعوين جلسه گذاشته و شروع به تهيه گزارش از مشاهدات خود از درس مينمايند. اعضاي گروه درسپژوهي و ديگر مشاهدهكنندگان به اين دليل حضور دارند كه شواهد يادگيري دانشآموزان را كه جمعآوري کردهاند با يكديگر مبادله نمايند.
آيا برنامه درسی بخوبی اجراشد ؟
چه آموزه هايي از روند تدريس قابل برداشت است ؟
چگونه می توان برنامه را بهتر اجرا نمود ؟
گام هفتم : بازنگری مجدّد طرح درس
در این مرحله گروه درس پژوهی چهار گام اساسی پیشِ رو دارد:
1- جمعآوری و بازبینی اطّلاعات مانند یادداشتها، مشاهدات اعضای گروه و ناظران، کار دانشآموزان، فیلم تدریس و …
2- تجزیه و تحلیل دادهها ( شواهدی که میزان برآورده شدن اهداف توسّط دانشآموزان را نشان میدهد).
3- شناسایی تغییرات مورد نیاز (چه تغییراتی و چگونه انجام شود تا گروه را به تحقّق هدف پژوهش برساند).
4- اصلاح طرح درس : فرد مسؤول باید کلیّهی نکاتی را که نیاز به تغییر دارد به صورت برجسته در طرح درس گنجانده و به اطّلاع اعضا برساند تا در نهایت طرح درس نهایی تدوین و آمادهی اجرای مجدّد شود . .
گام هشتم: تدریس دوم و تمرکز بر تهیّهی گزارش مجدد
در این مرحله یکی دیگر از اعضای گروه یا همان معلّم قبلی ،طرح درس اصلاح شده را به گروه دیگری از دانش آموزان تدریس مینماید. ناظران باید تفاوت یادگیری دانش آموزان را در دو تدریس اجرا شده بررسی و دربارهی دلایل این تفاوتها بحث نمایند
گام نهم : گزارش نویسی و نقد و بررسی تدریس دوم
در این مرحله علاوه بر فرایند گزارشگیری مانند اوّلین تدریس، تفاوت میزان درک و یادگیری دانشآموزان، دسترسی مطلوب به اهداف درس و اثربخشی تدریس در تحقّق این اهداف نیز مورد ارزیابی قرار میگیرد.
گام دهم: بازتاب و پیامدهای تدریس
مرحلهی نهایی در فرایند درس پژوهی ایجاد گزارشی از 9 گام قبلی است که میتواند داستان یک چرخهی درس پژوهی را به صورت توصیفی بیان نماید.
این داستان میتواند شواهد بررسی شده را مستند سازی نموده و دانش حرفهایِ کسب شده توسط گروه را در عمل شرح دهد.گروه به بازتاب بر روي درس و عملكرد درسپژوهي ميپردازد . سپس هر يک از اعضای گروه آموخته های خود از پژوهش را مطرح و به اين ترتيب در مسير هم افزايي شغلی قرار می گيرند .این داستان میتواند شواهد بررسی شده را مستند سازی نموده و دانش حرفهایِ کسب شده توسط گروه را در عمل شرح دهد. و سرانجام با تهيه و انتشار يك گزارش، معلمان كار خود را مستندسازي كرده و به مبادله دانش حرفهاي و شغلي خود ميپردازند.